דײַטש 2
דײַטשיש
'German (language)'

ETYMOLOGY

Got. þiuda 'people'; þiudisko 'pagan', ON þjóð 'people'; þýða 'to interpret, explain', OE þēod; ge-þīedan 'to translate', OS thioda; thiod; thiudisk, OHG diota; diot; diet; diutisc 'the people's language'; diuten 'explain, translate' (first recorded in Latin in 786 in the form theodisce), MHG diet; diuten; diut(i)sch, NHG deutsch; deuten; from PGmc ✱þeudō- 'people', ✱þeudiska- 'the people's language'; ✱þeudjan- 'to vernacularize' < EUR ✱teut-éh₂-; cf. Lithuanian tautà 'land', Old Irish túath 'people'
{EWA 2: 684, 696, 699, Feist 496, Kroonen 2013: 540, מאַקס ווײַנרײַך, געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך, 3: 333}
The widespread form /dojč/ is inexplicable except as a borrowing from Standard NHG.

WESTERN

Holland (Netherlands)

taatsch {HOLLAND, Beem, Jerosche}

Oyberland (West Transcarpathian)

dāč {WTCP, SOUTH-CENTRAL HUNGARY, Garvin 1965: 100}

mə rɛt nɩks dajč מע רעדט ניקס דײַטש {WTCP, Dunajská Streda, 47179}

dajč gʲərɛ́t דײַטש גערעדט {WTCP, Vác, 47197}
- ze rɛdn nɩks dajč זיי רעדן ניקס דײַטש

zə rɛdn nɩšt dajč זיי רעדן נישט דײַטש {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}

zæj šprɛxŋ niš kajn dajč זיי שפּרעכן נישט קיין דײַטש {WTCP, Hajdúhadház, 47219}

CENTRAL

Unterland (East Transcarpathian)

mə rɛt nɩš dajč מע רעדט נישט דײַטש {ETCPN, Sîg Felső Szek, 47223}

ɩndz rɛdnmər nɩš daːč אונדז רעדן מיר נישט דײַטש {ETCP, Mănăștur 47236}

zaj ʀɛdn niš dajč זיי רעדן נישט דײַטש {ETCP, Mukachevo, 48226}

ix rɛd niš dajč ~ daːč איך רעד נישט דײַטש {ETCP, Nyzhnya Apsha, 48233}
- zaj rɛdn nɩš/ž dajč זיי רעדן נישט דײַטש

zaj ʀɛdn niš kan daːč זיי רעדן נישט קיין דײַטש {POLAND, Wolbrom, 50196}

vɛj kiɛn ʃprɛxɛn dɔjtʃ'? ווער קען שפּרעכן דײַטש (narrating what a German said) {Warsaw, Geller 2001: 263}
- jix kɛn dɔjtʃ' ʃprɛxn איך קען דײַטש שפּרעכן {p. 263}
- dɛ dɔjtʃ-ɔm ɔːsgɛxargiɛt aɬɛ jidn די דײַטשן האָבן אויסגעהרגעט אַלע ייִדן {p. 329}
zaj redn nɩš(t) ka daˑč זיי רעדן נישט קיין דײַטש {POLAND, Warsaw, 52211}

HASIDIC

EUROPE

zaj ʀɛdn̩ nɩšt daˑč זיי רעדן נישט דײַטש {London, Izzy Jacob}

dajč {Vienna, Eidel Malowicki}

NORTHEASTERN

tajtsch {Grajewo, Olsvanger 1931}

zᵉ rejd͡n̩ nit kʲin dajč זיי ריידן ניט קיין דײַטש {BELARUS, Gomel, 52314}

Lithuania

dajc {LITHUANIA, Kaunas, 54239}
- rejdn nit kin dajč ריידן ניט קיין דײַטש

SOUTHEASTERN

zej redn ništ kʲɛjn dajč > dač זיי רעדן נישט קיין דײַטש {ROMANIA, Brăila, 45273}