גאָט
געטער
דער
'god'
ETYMOLOGY
Got. guþ )neuter!), ON goð, guð (m./n.), OE god, English god OS god, OHG got, NHG Gott; from PGmc ✱guda-; from PIE ✱ĝʰu-tó- 'sacrifice (libation)' (?), from the root ✱ĝʰeu- 'to pour' (see גיסן).
Originally neuter and mostly used in the plural for gods in a collective sense: "the powers"
{EWA 4, 534, Feist 227, Kroonen 2013: 193, Strid 743}
The idiom איין גאָט ווייס 'God only knows, who knows' appears to be a calque of Polish Bóg jeden wie.
The idiom אָנכאַפּן גאָט פֿאַר די פֿיס 'to grab God by the feet (i.e., to be happy over success)' appears to be a calque of Polish chwycić / trzymać / złapać Pana Boga za nogi.
{Fliciński 55, 427, 531}
The idiom אָנכאַפּן גאָט פֿאַר דער באָרד 'to grab God by the beard (i.e., to be happy over success)' appears to be a calque of Belarusian схапіць / схапіць Бога за бараду
WESTERN
Old Literary Yiddish (ca. 1100-1800)
וויא גרוש זיין דיא ווערק פֿון גאט
'how great are the works of God'
זיין זון אברם הנ"ל—גאט צו פֿאר—צו העלפֿין
'to help his aforementioned son Avram -- may God protect (him)'
Wenn Land liederlich wird, soll Gott hüten.
Oyberland (West Transcarpathian)
cym gɔ́cnoˑmən צום גאָטס נאָמען 'day after Yom Kippur' {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
- friˑjα a˯uvgəštanən gədavn̩t mitn haškóˑmə-miɲjəⁿ deˑn soˑt͡n̩ cy fɔp͡m̩ פֿריִער אויפֿגעשטאַנען, געדאַוונט מיטן השכּמה־מנין דעם שׂטן צו פֿאָפּן
CENTRAL
vifil juu̯ɛn... mɛ ɬɛjpt, azoj fil juu̯ɛ naːt mᵻn ᵻnts up mᵻt gɔt וויפֿל יאָרן... מע לעבט, אַזוי פֿיל יאָרן נאַרט מען אונדז אָפּ מיט גאָט {Warsaw, Geller 2001: 309}
https://archive.org/download/Gosia-and-Luza-Pod/Gosia%20Pod%205%20August%202018%20-%20ve-gat%20(got)%20hot%20gezog%20tsu%20Avrom%20er%20zol%20nemen%20dem%20zin%20un%20makhn%20an%20akeyde.mp3
AUDIO Gosia Pod [Mikulintse / Mikulińce / Микулинці, East Galicia] August 5, 2018
vəˈgat {use of Hebrew conjunction ו־ and influence of American pronunciation of god gɑd}
וגאָט האָט געזאָגט ער זאָל נעמען דעם זון און מאַכן אַן עקידה
HASIDIC
AMERICA
gətiˑn tfɩlə cɩ gɔt געטון תּפֿילה צו גאָט
farštajn gɔc vejgŋ פֿאַרשטיין גאָטס וועגן
cɩ gɔt ɩn cɩ laːt צו גאָט און צו לײַט
dus glɔjbm̩ in gɔt דאָס גלויבן אין גאָט {influenced by NHG das Glauben?}
EUROPE
gɔt hɔt gəgejbm̩ dɩ tɔjʀə faʀ dɩ jidn̩ גאָט האָט געגעבן די תּורה פֿאַר די ייִדן [Antwerp, Mendy Cahan]
zɔl gɔt gejbm̩ az kɩmədɩgə vɔx זאָל גאָט געבן, אַז קומעדיקע וואָך
dɩ gancə vɛlt hɔt gɔt bašafɱ̩ ɩn zɛks tejg̥ די גאַנצע וועלט האָט גאָט באַשאַפֿן אין זעקס טעג
AUDIO Gosia Pod [Mikulintse / Mikulińce / Микулинці, East Galicia] August 5, 2018
אי צו גאָט, אי צו לײַט
גאָט זײַ דאַנק
'thank God!'
GERMAN Gott sei Dank
CENTRAL
AUDIO Charles Goldfischer, father from Stryj, westernmost Ukraine, mother from Tarnawka, Poland (both Galicia).
HASIDIC
AMERICA
cvaj ˈgɛtər צוויי געטער
cɩ gɔt ɪn cɪ laːt צו גאָט און צו לײַט
gɔt zɔl dɩx hitn̩ far jɩdɩšə maːlər ɩn far gɔjɩšə hɛnt גאָט זאָל דיך היטן פֿאַר ייִדישע מײַלער און פֿאַר גוייִשע הענט
ISRAEL
a šmis mɩt gɔt אַ שמועס מיט גאָט [Bnei Brak, Eli Benedict (Karlin)]
SOUTHEASTERN
AUDIO Itzik Manger [Czernowitz / Chernivtsi, BUKOVINA]
gɔt
דער דריטער וועג וואָס פֿירט צו גאָט, דאָס איז דער וועג פֿון פֿרייד
איין וועג צו גאָט