עסן 1
געגעסן
ETYMOLOGY
{DW¹ notes that the past participle was originally gessen, from the 14th c. also geessen, and only from the second half of the 15th c. instances of gegessen - which does not come to dominate fully until the 19th c.}
Got. itan, ON eta, OE etan, English to eat, OS etan, Dutch eten, OHG ezzan, MHG ezzen, (past participle) gezzen, NHG essen <; from PGmc ✱etanaⁿ or ✱etan- or ✱et-a- 'to eat'; from PIE ✱h₁éd-.
Related: Hittite ez(za)zi ~ adanzi, Sanskrit átti, (3pl.) adánti, Greek ἔδω, Latin edō, ēsse, Lithuanian ė́sti, Old Church Slavonic jasti, Russian есть < ✱h₁éd-ti, (3pl.) ✱h₁d-énti.
Perhaps related to PIE ✱dont-'tooth' (see צאָן), so the original meaning might have been 'to bite'.
{DW¹ 8: 2398; Fulk 289; Kluge/Seebold 2011: 260; Kroonen 2013: 119; Lexer 1: 718}
Vowel 21, Proto-Yiddish ✱ɛ
WESTERN
Old Literary Yiddish (ca. 1100-1800)
האט אין ניט לאזין עשין
'did not let him eat'
האט אים דער בעל שם וועלין עטוואש צו עשין געבן
'the miracle worker wanted to give him something to eat'
Sudls Flasch in d'Aschen un eß elan.
{Maißim un Schnokes vun e Handelewos, LEIPZIG 1845: 40}
- Eß nor, es is waul bezolt. {41}
- Zu Lad un zu Frad muß me essen {44}
- E Geschwollener darf Alles essen. {44}
Der hot aach nit vom Ez-haddáas gesse'! דער האָט אויך ניט פֿאָם עץ־הדעת געגעסן 'He is an idiot'
Holland (Netherlands)
Essen {HOLLAND, Beem, Jerosche}
- Essen sat, flaasch e pietsie. 'Eating enough is necessary, meat is a luxury
(pietsie from pitzel "Bissel").' {Jerosche №198}
Bernst. 212 - Fleisch a bissel, kasche a füle schissel.
Alsace (France)
esə {ALSACE, Zuckerman 1969, 42}
Switzerland
kɛsə געגעסן {SWITZERLAND, Fleischer 2005}
Oyberland (West Transcarpathian)
gəgesn̥ געגעסן {WTCP, SOUTH-CENTRAL HUNGARY, Garvin 1965: 99}
esn̥ {WTCP, NORTHEASTERN HUNGARIAN, Garvin 1965: 107}
ɛsn {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
- cy ɛsn gʲeb͡m̩ צו עסן געבן
- ɛˑ hɔt nɔx goαnɩks gʲəgʲɛsn ער האָט נאָך גאָרניקס געגעסן
- hɔstə šø gənýk gəgʲɛsn? האָסטו שוין גענוג געגעסן
- doˑz brɔjt ɩz nɩks cym ɛsn דאָס ברויט איז ניקס צום עסן
- miˑ hɔm gʲəgʲɛsn nɔr in də sykʲə מיר האָבן געגעסן נאָר אין די סוכּה
- ka flaˑš gəgʲɛsn קיין פֿלייש געגעסן
ɛsn {WTCP, Vác, 47197}
- ixɔ́b ənóə daz ər ɛ́st איך האָב הנאה דאָס ער עסט
- ɛr hɔt goˑrnɩks gʲəgʲɛsn̩ ער האָט גאָרניקס געגעסן
- šojn gəhát gʲəgɛsn שוין געהאַט געגעסן
- fərkráxt dəs ɛsn פֿאַרקראַכט דאָס עסן 'ruined the food'
- ixɔp ka brɔjt cy ʔɛsn איך האָב קיין ברויט צו עסן
- doˑs ɛ́stmr̩ דאָס עסט מען
- ɔjps gʲəgʲɛsn אויפּס געגעסן (on Tu BiShvat)
- gəgʲeb͡m̩ far dɩ feˑgʲəlʲ cy ɛsn געגעבן פֿאַר די פֿייגל צו עסן
voˑs vɩlʲstə ɛsn of naxtmoˑl וואָס ווילסטו עסן אויף נאַכטמאָל {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}
- ɛr ɔt gúˑrnɩšt gʲəgʲɛsn ער האָט גאָרנישט געגעסן
- déˑz brɔ́jt ɩz nɩ́š cym ɛ́sn דעיס ברויט איז נישט צום עסן
- ync ɔmr gʲəgʲɛsn ɩn də sýkʲə אונדז האָבן מיר געגעסן אין די סוכּה
- mə ɛst מע עסט
gəgʲɛ́sn téːg געגעסן טעג {WTCP, Bratislava, 48171A}
- meˑg mən ɛsn מעג מען עסן
CENTRAL
Unterland (East Transcarpathian)
əx viˑl ɛc zɔlʲc ɛsn ɔbər alə zɔlʲn ɛsn איך וויל עץ זאָלטס עסן אָבער אַלע זאָלן עסן {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}
- vajnɩk gəgɛsn ווייניק געגעסן
- gúˑr niš tɔstə gʲəgʲɛ́sn̩ גאָרנישט האָסטו געגעסן
- ɔstə gəníg gʲəgʲɛsn? האָסטו גענוג געגעסן
- mɔmɩr gʲəgɛsn מיר האָבן מיר געגעסן
cɩ ʔɩnc kɩmən zə nɩš ɩn bəɩ́nc ɛsn zə nɩšt צו אונדז קומען זיי נישט און בײַ אונדז עסן זיי נישט {ETCP, Bistriţa, 47241}
ɛx ɔb a gədɩ́lə vus ejr ɛst איך האָב אַ גדולה וואָס ער עסט 'I am glad that he is eating' {ETCP, Nyzhnya Apsha, 48233}
- er ɔt nɩž gʲɩgʲɛsn gúˑrnɩš ער האָט נישט געגעסן גאָרנישט
- ɔzd gəgɛ́sn gʲənᵻg̥? האָסט געגעסן גענוג
- an ɛs gʲətin אַן עס געטון
ɛsn {POLAND, Wolbrom, 50196}
- a ʔɛs אַ עס טאָן
- ɛsndik עסנדיק
- vus vistə ʔɛstn וואָס ווילסטו עסן
- ʀɔt guˑnɩš gɩgʲɛsn̩ ער האָט גאָרנישט געגעסט
- os gʲɩniˑgʲ gɩgɛsn̩? האָסט גענוג געגעסן
- mɔmə gɩgɛsn ɩn dɛ sɪkʲə מיר האָבן מיר געגעסן אין דער סוכּה
- mə ʔɛsmɛ ɩn dɛ sɩke מיר עסן מיר אין דער סוכּה
- ʔɪnc ɛsnə אונדז עסן מיר
ɔbm-zᵻ (???) giɛvɔjntɬax nᵻʃ' giɛgiɛsn האָבן זיי געוויינטלעך נישט געגעסן {Warsaw, Geller 2001: 191}
- m-ɔt giɛgiɛsn מע האָט געגעסן {p. 243}
- dᵻ uɬtn zuɬ-um pɛs ts-ɛsn dɛvaːɬɛt די {???} זאָלן האָבן עפּעס צו עסן דערווײַלעט {p. 267}
- zɔu̯st ɛsn, vus mɛ-t-ɛ giɛjbm זאָלסט עסן, וואָס מע וועט דיר געבן {p. 309}
- giɛgiɛsn un... giɛ... ɛ-t mɔx ɔfgiɛvɛk't' tsᵻm ɛsn געגעסן און... {!} גע... ער האָט מיך אויפֿגעוועקט צום עסן {p. 315}
- giɛgiɛsn ba-dᵻm.... ba-dᵻm zɛl'bm געגעסן בײַ דעם... בײַ דעם זעלבן {p. 321}
jax bɩn cəfridn vusərest איך בין צופֿרידן וואָס ער עסט {POLAND, Warsaw, 52211}
- cɩ ɩnc kɩmpmənɩš ɩn barɩndz est mənɩš צו אונדז קומט מען נישט און בײַ אונדז עסט מען נישט
- mrob͡m̩ / məromə gəgesn ɩn də sɩkə מיר האָבן געגעסן אין די סוכּה
HASIDIC
AMERICA
mɩtn̩ ɛsn̩ kɪmt də apəˈtɪt מיטן עסן קומט די אַפּעטיט
gəgɛsn̩ ɔf də sɛt געגעסן אויף די זעט
EUROPE
unhajbm̩ cɩ ɛsn̩ אָנהייבן צו עסן {Antwerp, Mendy Cahan}
NORTHEASTERN
Lithuania
es̀n {LITHUANIA, Vilnius, 54257}
- eʀ hod góʀnɩd gɩgésn ער האָט גאָרניט געגעסן
- hozd gɩnugigesn האָסט גענוג געגעסן
AUDIO Wolf Burko {Pinsk, Belarus}
עסן ווילסטו?
"}
זאָלסט קויפֿן עסן, זאָלסטו האָבן וואָס צו עסן.
𝐓𝐇𝐄𝐀𝐓𝐄𝐑 𝐃𝐈𝐀𝐋𝐄𝐂𝐓 ({SOUTHEASTERN})
VIDEO Tevya (USA, 1939)
ʔɛst
עסט, קינדערלעך, עסט! זאָל אײַך ווויל באַקומען. 'Eat, children, eat! Enjoy!'