ייִד
־ן
דער
'Jew; person'

דער ייִד
'pinky finger' {מאַקס ווײַנרײַך, געשיכטע פֿון דער ייִדישער שפּראַך, 1: 209}

ETYMOLOGY

+Germanic
Got. jūdaíus, ON júdi, OE iudéas (pl.), OS iudeo, iuðeo, OHG judeo (also judo), MHG jüde (with umlaut; more common was jude without umlaut), ENHG jüd, jüde (also jud, jude), NHG Jude (< OHG judo) < Latin iudaeus < Greek Ἰουδαῖος < Hebrew יְהוּדִי

{AHDW 4: 1833, BMZ 1: 774, DWB 10: 2352, FNHDW "jude", Lexer 1: 1484}

WESTERN

Old Literary Yiddish (ca. 1100-1800)

יודן
{Cambridge Codex, ca. 1382; Eli Katz (1963) 80ff.}
Approximate pronunciation: /judən/ or /jydən/ (cf. MHG juden, jüden)

Brach e Warstl auf, springt e Jüd eraus.
{Maißim un Schnokes vun e Handelewos, LEIPZIG 1845:41}
- E Jüd un e Gas hoben nie genüg. {43}
- Jüd du mußt Feigen essen. {44}
- Jüd der Hönig rinet. {45}

Wer's nit glaabt, is aach e guter Jid!

Jidden {EAST FRIESLAND, Aurich, Schulenrufen 1902}

Holland (Netherlands)

Der Jid {HOLLAND, Beem, Jerosche}
- Der Jid fangt mit dem goj an. 'Frowning on a Jew who himself provokes a conflict. Compare the English: "man bites dog."' {Jerosche №387}
- E Jid sol nit mit e goj anfangen. 'A Jew should behave cautiously with regard to his non-Jewish surroundings.' {Jerosche №390}
- Er is der Jid, er bleibt der Jid. 'Whatever you do, as a Jew you can't do it right.' {Jerosche №391}
- Wen der Jid kaan geld hot, hot er chotspe. 'Als de Jood geen geld heeft, heeft hij zich althans een air. Behoefte zich te doen gelden. = If the Jew has no money, he has at least an air. {?}' {Jerosche №395}
- Wer nit gebben wil an e Jid, moss gebben an e goj. 'Whoever does not want to give to a Jew will give his money on a non-Jew. Recalls the time when the Jews had to make excessive financial contributions to the Christian authorities of the city and country and sometimes sought a pretext to evade their obligations towards the Jewish community.' {Jerosche №396}
- Wie komt e Jid uf e laater? 'Why are you putting yourself in danger unnecessarily? Jewish self-mockery.' {Jerosche №397}

Alsace (France)

dɛnə jɩd / jɩ̞d havɩç gyd gəkʰɛnd דען ייִד האָב איך גוט געקענט {ALSACE, 47075 Mulhouse, 009-060}

Switzerland

iç bin ãːfax ə jit ous di alti tsaitə איך בין איינפֿאַך אַ ייִד אויס די אַלטע צײַטן {Endingen, Gustav Dreifuss, Fleischer 2005:81}
jit; jidə {SWITZERLAND, Fleischer 2005}

Oyberland (West Transcarpathian)

jīd {WTCP, Budapest, Hutterer 1965: 127, 131, 137}

jīdn̥ ייִדן {WTCP, NORTHWESTERN HUNGARIAN, Garvin 1965: 104}

deˑn jiˑd hɔ́b iˑx gʲyˑt gʲəkʲɛnt, deˑn jɩdn hɔbɔ/əx gyːt gʲəkʲɛ́nt דעם ייִד(ן) האָב איך גוט געקענט {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
- nɔˑα də xasɩ́ˑdɩšə jidn נאָר די חסידישע ייִדן

deˑn jiˑdn hɔbəx gʲyːt gʲəkʲɛnt דעם ייִדן האָב איך גוט געקענט {WTCP, Vác, 47197}
- də ɔ́rəmə jidn די אָרעמע ייִדן
- jidn dávənən ייִדן דאַווענען

deˑn jid hɔbəx gʲyˑt gʲəkʲɛ́nt דעם ייִד האָב איך גוט געקענט {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}
- jiˑdn dávənən ייִדן דאַווענען

də jɩdn davənə̃ די ייִדן דאַווענען {WTCP, Hajdúhadház, 47219}

CENTRAL

Unterland (East Transcarpathian)

dem jid ɔbαx gαkɛnt gʲit דעם ייִד האָב איך געקענט גוט {ETCP, Teiuș, 46233}
- jidn ייִדן

dejm jiˑd ɔbiˑx giˑt gʲəkʲɛnt דעם ייִד האָב איך גוט געקענט {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}
- jɪdn davənən ייִדן דאַווענען

dejm jɩt ɔbəx gɩt dərkʲɛnt דעם ייִד האָב איך גוט דערקענט 'this Jew I knew well' {ETCP, Bistriţa, 47241}

xo dejm jiˑd git gəkɔnt איך האָב דעם ייִד גוט געקאָנט {ETCP, Mukachevo, 48226}

jiˑd, jiˑt {POLAND, Wolbrom, 50196}
- jiˑdn ייִדן
- dejm jiːt obəx gĭt gʲɩkʲɛ́nt דעם ייִד האָב איך גוט געקענט
- də jid mitn vãː דער ייִד מיטן ווײַן

dem jit ɔbəx gʲit gʲəkʲɛ́nt דעם ייִד האָב איך גוט געקענט {ETCP, Nyzhnya Apsha, 48233}

a jid {Warsaw, Geller 2001: 261}
- zɛmɛ giɛvɛjn jidn, ba-dᵻ dɔjtʃn זענען מיר געווען ייִדן בײַ די דײַטשן {p.159}
- majstntajl ɔt-mᵻn dɔrtn gᵻxat pɔl'akn nᵻʃ' ka jidn מייסטן טייל האָט מען דאָרטן געהאַט פּאָליאַקן, נישט קיין ייִדן {p. 185}
- azɔj-zᵻ-s lɛjbm fᵻn dᵻ puu̯ jidn אַזוי איז דאָס לעבן פֿון די פּאָר ייִדן {p. 201}
- niʃ bɬɔjs ka jidn נישט בלויז קיין ייִדן {p. 153}
- jidn ייִדן {p. 261, 263}
- ba dᵻ ɬapaɲkiɛ, ɔf jidn בײַ די לאַפּאַנקע אויף ייִדן {p. 271}
- x-ɔ nᵻʃ ɔːsgiɛzɛj vi ka j:d איך האָב נישט אויסגעזען ווי קיין ייִד {p. 273}
- zɛj nᵻʃ ɔːs vi ka jid, nɔr aɬɛ jidn... zɛnɛ pɔdɔbnɛ tsᵻ mijɛ איך זע נישט אויס ווי קיין ייִד, נאָר אַלע ייִדן... זענען פּאָדאָבנע צו מיר {p. 273}
- m-ɔt-s gvɔɬ maxn ɛpᵻs, um ᵻmtsᵻbrɛngiɛ jidn מע האָט זיך געוואָלט מאַכן עפּעס, אום {!} אומצוברענגען ייִדן {p. 287}
- giɛvɛj a grupᵻ jidn געווען אַ גרופּע ייִדן {p. 289}
- zu-jɛx, jidn giɛvaɬt! זאָג איך, ייִדן געוואַלט {p. 289}
- zugn di jidn, d-antɬɔjf זאָגן די ייִדן, דו אַנטלויף {p. 293}
- vi-s gɛfints-ᵻx judn ᵻn dᵻ vɛɬdɛ וווּ עס געפֿינט זיך ייִדן {!} אין די וועלדער {p. 297}
- zuj-ix tsᵻ jᵻdn, vɛr-s vᵻlt antɬɔjf! זאָג איך צו ייִדן, ווער עס ווילט {!} אַנטלויף {p. 303}
- dᵻ jidn, vus ɔbm zɛ gəzɔɬt tijɛn די ייִדן, וואָס האָבן זיי געזאָלט טון {p. 303}
- s-ᵻz nᵻʃt mɛj vi di, vi jidn ס'איז נישט מער ווי די, ווי ייִדן {p. 311}
- m-ɔt gɛzijɛxt vɛr... a ruʃᵻʃn jid מע האָט געזוכט, ווער... אַ רוסישן {!} ייִד {p. 329}
- jix bᵻn-a jid איך בין אַ ייִד {p. 329}
- s-ajst du bᵻst-a jid? וואָס הייסט דו {!} ביסט אַ ייִד {p. 329}
- dɛ dɔjtʃ-ɔm ɔːsgɛxargiɛt aɬɛ jidn די דײַטשן האָבן אויסגעהרגעט אַלע ייִדן {p. 329}
jidn {POLAND, Warsaw, 52211}
- jidn davənə ייִדן דאַווענען
- dejm jit hobo/ə<x zejə git gɩkent דעם ייִד האָב איך זייער גוט געקענט
- xsiˑdɩšə jiˑdn חסידישע ייִדן

HASIDIC

AMERICA

<איד> ~ <יוד> ~ <ייד> (rare)
jiːd̥ ~ jiːt
ˈalə faːnt fɩn ˈjiːdn̩ אַלע פֿײַנד פֿון ייִדן
jiˑdl̩ ייִדל
kɛn mɛn ɔwsrɔtn dɩ jiˑdn קען מען אויסראָטן די ייִדן

AUDIO Lipa Schmeltzer, "Where Is Your Beard," 2013
jiːt
ייִד ייִד, וווּ איז דײַן באָרד
באָרד באָרד, וווּ איז דײַן ייִד
באָרד, וווּ איז דײַן ייִד
ייִד, וווּ איז דײַן באָרד

EUROPE

gɔt hɔt gəgejbm̩ dɩ tɔjʀə faʀ dɩ jidn̩ גאָט האָט געגעבן די תּורה פֿאַר די ייִדן {Antwerp, Mendy Cahan}
a pušətə yid אַ פּשוטע ייִד

NORTHEASTERN

איד
{מאַרק, "אונדזער ליטווישער ייִדיש" (1951): 434}
אַן איד, אַ איד (אָן אַ צווישן־נון ספּעציעל אין סוּוואַלקער ייִדיש) {ז׳ 434}
מיטן גוטן ייִדן (שטענדיק געבייגט מיט ־ן; פּוילישער נוסח: מיטן גוטן ייִד) {ז' 458}

id, iden {Grajewo, Olsvanger 1931}

Lithuania

id͡n̩ ייִדן (plural) {LITHUANIA, Kaunas, 54239}
- id͡n̩ איך האָב דעם ייִדן גאַנץ גוט געקענט (accusative)

a jiˑd; idn {LITHUANIA, Vilnius, 54257}
- dem idn hob iɣ gut דעם ייִדן האָב איך גוט געקענט

dem jidn̩ hob iɣ gʲɩkʲent zejər gut (G8-1K8ENT) דעם ייִדן האָב איך געקענט זייער גוט {BELARUS, Gomel, 52314}

SOUTHEASTERN

dejm iːdn hob ax gəkʲʰent gʲit דעם ייִדן האָב איך געקענט גוט {ROMANIA, Brăila, 45273}

AUDIO Itzik Manger {Czernowitz / Chernivtsi, BUKOVINA}
jiːt
אין דער האַנט פֿון אַיעדן ייִד