טאַטע
־ס
דער
'father'
ETYMOLOGY
[The EY form (usually with short /a/) probably comes from Polish tata, while the WY (or Czech Y) with long /aː/ is probably from Czech táta.}
Beider suggests that intimate family vocabulary is likely to come from the West Cnaanic (Old Czech) substrate.
Polish tata; cf. Czech táta; Ukrainian та́то; Belarusian та́та; < Proto-Balto-Slavic ✱tatas; from PIE ✱tatás; cf. Vedic Sanskrit tatá, Greek (vocative) τατᾶ, (Homer) τέττα, Latin tata, Romanian tată, Lithuanian tė̃tis, Russian тя́тя, NHG Tatta, tatte, tate [in DW¹!}
{Beider 2015: 451; Chernykh 2: 278; DW¹ 21: 160; Pokorny 3: 1056; Vasmer 4,141}
The idiom ווי בײַם טאַטן אין ווײַנגאָרטן ...
{Yiddish Language Atlas of the Soviet Union 1931, map 2}
WESTERN
Tate bil du!
{Maißim un Schnokes vun e Handelewos, LEIPZIG 1845: 40}
- Tate steh auf laß den Goi setzen. {45}
tate {EAST GERMANY, (Beider 2015: 453)}
Czechia
tet, tete, tate {CZECHIA, (Beider 2015: 451)}
Mei Tate is e Grof מײַן טאַטע איז אַ גראַף {BURGENLAND, Stalek 1926: 269}
Oyberland (West Transcarpathian)
də taːtə {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
- iˑxɔb fyn taːt͡n̩ ə briːf bəkʲymə איך האָב פֿון טאַטן אַ בריוו באַקומען
- dər tatə vat kʲymə דער טאַטע וועט קומען
- hɔbαx gəfleˑkcy hɛlfɱ fa mæj taˑt͡n̩ האָב איך געפֿלעגט צו העלפֿן פֿאַר מײַן טאַטן
taˑtə {WTCP, Vác, 47197}
- taːtn טאַטן
- majt taːtns rɛbə מײַן טאַטנס רבי
- xɔb bəkymən ə briːv fỹn tatn איך האָב באַקומען אַ בריוו פֿון טאַטן
- dər taːtə vat kymən דער טאַטע וועט קומען
- deˑs zən də ziˑn yn deˑs zɛn də feˑtər, taˑtəs דאָס זענען די זין און דאָס זענען די פֿעטער, טאַטעס
- vi zoj ryft mən dajn tatn ווי אַזוי רופֿט מען דײַן טאַטן
- vi haˑst dajn taˑtə ווי הייסט דײַן טאַטע
- ix fleˑg cy hɛlfɱ majn taˑtn איך פֿלעג צו העפֿן מײַן טאַטן
- dər taːtə hɔt gʲəbreŋkt ə špìləráˑj דער טאַטע האָט געברענגט אַ שפּילערײַ
bəkýmən ə briˑf fyn majn tat͡n̩ באַקומען אַ בריוו פֿון מײַן טאַטן {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}
- dər tatə vɛt kʲymən דער טאַטע וועט קומען
- də tatəs די טאַטעס
- hɔb ɩx gəhɔlfɱ farn tat͡n̩ האָב איך געהאָלפֿן פֿאַרן טאַטן
CENTRAL
Unterland (East Transcarpathian)
tatə 'Vater in der Anrede' {ETCP, Beranek 1941}
taːtə {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}
- dər tatə vət kʲɩmən דער טאַטע וועט קומען
- ə tatns ə švɛstər אַ טאַטנס אַ שוועסטער
- ban tatn בײַם טאַטן
- xɔ bəkʲɩmən ə briˑv fɩn tatn איך האָב באַקומען אַ בריוו פֿון טאַטן
- hɔb əx gəhɔlfɱ fərn tatn האָב איך געהאָלפֿן פֿאַרן טאַטן
- dər tatə hɔt gəbreŋkt a gʲəšpiˑləxc דער טאַטע האָט געברענגט אַ געשפּילעכץ
- bajn tatn ɩn štib̥ בײַם טאַטן אין שטוב
dɛ tatɛ t kɩməⁿ דער טאַטע וועט קומען {ɴᴏᴛᴇ: פֿאָטער דײַטש} {POLAND, Wolbrom, 50196}
- veˑʀ ɩz dãˑ tatə ווער איז דײַן טאַטע
- xɔ dæᴿhaɫtn a bʀiˑv fɩn tatn כ'האָב דערהאַלטן אַ בריוו פֿון טאַטן
- dus zenəⁿ dɩ tátɩs דאָס זענען די טאַטעס
- fleˑg əx ciˑhelfɱ ᶦn̩tátn̩ פֿלעג איך צוהעלפֿן דעם טאַטן
tatʃ'ᵻs a bridɛ טאַטעשיס אַ ברודער {Warsaw, Geller 2001: 205}
- mã tatʃ'ᵻs a bridɔ מײַן טאַטעשיס אַ ברודער {p. 207}
- dɛ tatʃ'i ɔt giɛvɔɬt gajn arbɛtn דער טאַטעשי האָט געוואָלט גיין אַרבעטן {p. 209}
- dɛ tatɛ ɔt-ᵻs ba-mᵻ giɛkɔft דער טאַטע האָט עס בײַ מיר געקויפֿט {p. 233}
- m-ɔt giɛ...skarʒɛt farn tatn מע האָט געסקאַרזשעט פֿאַרן טאַטן (Polish skarżyć 'to accuse') {p. 235}
- kim-ts dɛ tatɛ קומט צו דער טאַטע {p. 235}
- zɛj-ᵻx, tatɛ זאָג איך, טאַטע {p. 235}
- tatɛ giɛxat a tsaɬɛ ʃtibm טאַטע געהאַט אַ צאַלע שטיבל (Polish cały 'whole') {p. 237}
- ᵻn dɛ tatɛ jak dɛ tatɛ און דער טאַטע יאַק דער טאַטע (Polish tata jak tata 'dad did his thing') {p. 239}
- tatɛ maːnɛ ɔt g'ɛat טאַטע מײַנער האָט געהאַט {p. 245}
- nɔr tatn upgiɛnart נאָר טאַטן אָפּגענאַרט {p. 249}
- nu, azɔj dɛ tatɛ ɔt dahɛjt נו, אַזוי [ווי] דער טאַטע האָט דערהערט {p. 249}
xo gəkrɩgn a briˑfɩn tatn איך האָב געקריגן אַ בריוו פֿון טאַטן {POLAND, Warsaw, 52211}
- de tatə vet kɩmə ) de tatət kɩmə דער טאַטע וועט קומען
- dus zen də ziˑn n, dus zenə də tates דאָס זענען די זין און דאָס זענען די טאַטעס
- obex gəolfn dəm tatn האָב איך געהאָלפֿן דעם טאַטן
- de tatə gəbrengt a špiˑləxsl / špiˑləxcl דער טאַטע האָט געברענגט אַ שפּילעכסל / שפּילעכצל
HASIDIC
AMERICA
ˈtatəˌfɩŋgərs טאַטע־פֿינגערס (ephemerism) lit. 'father fingers', i.e., 'big fingers (not the pinkie)'
də tatə fɩn dɩ cɩvɩlɩziˑrtə mɛnčhajt דער טאַטע פֿון די ציוויליזירטע מענטשהייט
tatə šɩk mir hɔjzn̩ טאַטע שיק מיר הויזן 'Dad send me pants (from a story of boy in camp making a request of his father; the father's response will depend on the boy's attitude)'
a kɩnt rɛt cɩ a tatə per di אַ קינד רעדט צו אַ טאַטע פּער דו
NORTHEASTERN
גאַנץ ליטע איז געווען אַ בית־הגולה וווּ מען האָט אָפֿט מאָל אין גאַנצן ניט געשפּירט דעם גלות און וווּ מען האָט ווי בײַם טאַטן אין ווײַנגאָרטן זיך צעלייגט מיט אַ רײַכן ייִדיש וואָס האָט פֿאַרמאָגט אין זײַנע שאַצקאַמערן אַלטע און נײַע אבֿנים טובֿות ומרגליות.
Lithuania
vi der tate hust ווי דער טאַטע הוסט {LITHUANIA, Kaunas, 54239}
dɛʀ tatɛ {LITHUANIA, Vilnius, 54257}
- xo gʲɩkrógŋ a briˑv fun tatn כ'האָב געקראָגן אַ בריוו פֿון טאַטן
𝐓𝐇𝐄𝐀𝐓𝐄𝐑 𝐃𝐈𝐀𝐋𝐄𝐂𝐓 ({SOUTHEASTERN})
VIDEO Tevya (USA, 1939)
דאָס וועט איר אָפּלאַכן פֿון דער גאַנצער וועלט — דער טאַטע מיט די ביינער! 'You'll laugh at the whole world—just like your father'
PHRASEOLOGY
טאַטע אין הימל
'father in heaven! (vocative)', translation of the Hebrew אָבִינוּ שֶׁבַּשָּׁמַיִם
Coincidentally matches the ancient Indo-European name for the sky god, PIE ✱di̯ḗu̯s ph₂tḗr, cf. Latin Jūpiter, Diēspiter, Sanskrit djáuṣ pitā́, Greek (vocative) Ζεῦ πάτερ