זאַמד
־ן
דאָס/דער
(NORTHEASTERN די, SOUTHEASTERN mainly די, partly דאָס, CENTRAL mainly דאָס, partly די and דער)
'sand'

ETYMOLOGY

ON sandr, OE sand, English sand, OS sand, OHG sant, ✱samat, MHG sant, (Bavarian) sambt, sampt, ENHG sand, NHG Sand, (Bavarian) Samb, samp, Sambd, (Swiss) G'samd, Samb < PGmc ✱samda- < NIE ✱sam-ndʰ-. Cf. Greek ἄμαθος, Latin sabulum. Perhaps a substrate word of non-Indo-European origin that was present when the Germanic, Italic, and Greek speakers arrived in western Europe.
{BMZ 2.2: 54, DWB 14: 1755, Idiotikon 7: 1109, Kluge/Seebold 2011: 786, Kroonen 2013: 426, Lexer 2: 605, Schmeller 2: 282}
Vowel 11, Proto-Yiddish ✱a
{Katz 1982: 58}
The idiom שיטן זאַמד אין די אויגן 'to pour sand in someone's eyes (i.e., to deceive, pull the wool over someone's eyes)' appears to be a calque of Polish sypać piaskiem w oczy.

{Yiddish Language Atlas of the Soviet Union 1931, map 2}

WESTERN

Old Literary Yiddish (ca. 1100-1800)

אזו איז דר יונג הוישן פֿר דר שול אנידר גפֿלין אויף איין בערג זאנד
'thus the young man fell down on a pile of sand outside in front of the synagogue'

Czechia

zant {CZECHIA and western SLOVAKIA, Beranek 1936: 72}

Oyberland (West Transcarpathian)

zand {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
- trýkənα zánd, trykənα zand טרוקענער זאַמד

zand {WTCP, Vác, 47197}
- trykənə/ər zamd, trykənα/er zand טרוקענער זאַמד
- ə hant fyl zand אַ האַנטפֿול זאַמד
- rajbzand רײַבזאַמד (for cleaning a cup)

trykənə⁽ʳ⁾ zamd טרוקענער זאַמד {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}

CENTRAL

zamt {eastern SLOVAKIA and CARPATHO-RUTHENIA, Beranek 1936: 72}

Unterland (East Transcarpathian)

zamt n. {Sand} {ETCP, Beranek 1941}

trɩkŋ zamd̥ טרוקן זאַמד {ETCP, Teiuș, 46233}

zamd̥ {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}
- ousgəribm mɩt zamd אויסגעריבן מיט זאַמד
- trik͡ŋ zamd, trik͡ŋ̩ zamd̥ טרוקן זאַמד

gətrɪkntər zamt געטריקנטער זאַמד {ETCP, Bistriţa, 47241}

zamt {ETCP, Nyzhnya Apsha, 48233}
- trɩkənər zamt טרוקענער זאַמד

zamt {POLAND, Wolbrom, 50196}
- tʀɩkŋ zamt טרוקן זאַמד

zamt {POLAND, Warsaw, 52211}
- trɩkənər zamd טרוקענער זאַמד

HASIDIC

AMERICA

zamd̥ ~ zamt

NORTHEASTERN

די זאַמד איז סתּם זאַמד, און מען קען זאָגן: די זאַמד שיט זיך, מײַנע זאַמד איז דין; אָבער ווען מען האָט פֿאַר זיך אַ געוויסן סכום זאַמד, אַ געוויסן מין זאַמד — איז עס דער זאַמד און מען זאָגט: מײַן געלער זאַמד

SOUTHEASTERN

zomt {ROMANIA, Brăila, 45273}
- trɩ́kɩner zɔ̊mt {?} טרוקענער זאַמד