וועלט
די

ETYMOLOGY

The idiom שעלטן אויף וואָס די וועלט שטייט 'to curse with all one's might' appears to be a calque of Polish kląć / przeklinać na czym świat stoi.
{Fliciński 149, 329}
The idiom ס'איז עק וועלט 'it's the end of the world' might be a calque of Polish świat się kończy 'the world is ending'.

Vowel 21, Proto-Yiddish ✱ɛ

WESTERN

Wer nit tagt far sich, tagt nit far die Welt.

Oyberland (West Transcarpathian)

węlt {WTCP, Budapest, Hutterer 1965: 138}

CENTRAL

{vɛlt] {Warsaw, Geller 2001: 71}
- du d-ᵻs gɛbɔjrn, duu̯-ᵻz dãn vɛl't' דאָ דו ביסט געבוירן, דאָ איז דײַן וועלט {p. 341}

Unterland (East Transcarpathian)

ásˑə gəzint in štark, rajx in gèlʲt, in šájn ɩn dər velʲt אַסותא געזונט אן שטאַרק, רײַך אין געלט, און שיין אין דער וועלט {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}

AUDIO Isaac Bashevis Singer {Leoncin, Radzymin, Warsaw, POLAND], 1978
ער ווייסט נישט אויף וואָסער וועלט ער איז 'he doesn't know what world he is in, i.e. he is crazy'

VIDEO Shimon Dzigan {Łódź, Poland]
veʎt
טראַכט ער זיך: וועלט בלײַבט וועלט

HASIDIC

AMERICA

šlɛxc ɔf diː vɛlt שלעכטס אויף די וועלט 'evil in this world'
aləs ɔf diː vɛlt אַלעס אויף די וועלט 'everything in this world'
a vɛlt far ˈziːx אַ וועלט פֿאַר זיך
ˈaləs baˈdiːnt diː vɛlt אַלעס באַדינט די וועלט
vus hɔt gəˈfeːlt far də vɛlt ?וואָס האָט געפֿעלט פֿאַר די וועלט
vɛn vɛlt ɩz gəˈven vɛlt ווען וועלט איז געווען וועלט
a ˈkɩmədɩgə vɛlt אַ קומעדיקע וועלט 'world to come'
a fɔpər ajnc ɩn dɩ vɛlt אַ פֿאָפּער איינס אין די וועלט
vus fajcɩx mɩt də gancə vɛlt וואָס פֿײַט זיך מיט די גאַנצע וועלט

EUROPE

dɩ gancə vɛlt hɔt gɔt bašafɱ̩ ɩn zɛks tejg̥ די גאַנצע וועלט האָט גאָט באַשאַפֿן אין זעקס טעג {Antwerp, Mendy Cahan]

SOUTHEASTERN

AUDIO Itzik Manger {Czernowitz / Chernivtsi, BUKOVINA]
velt
זינט יאָרן איבער דער וועלט

SOUTHEASTERN

זי זאָל זײַן איינע אין דער וועלט