האַרץ
הערצער
דאָס
'heart'
הערצל
(diminutive)

ETYMOLOGY

Got. haírto, ON hjarta, OE heorte, OS herta, OHG herza; from PGmc ✱hertōn-; from PIE ✱k̂erd-n-, cf. Russian sredá, sérdce (> סערצע), Lithuanian šerdìs, Greek κῆρ, καρδία, Latin cor

WESTERN

herz, harz {Schnitzler, Prager Judendeutsch, 19-20}

אונ' איין איטליכֿש מענש ווער דעז ווערט הערין. ווערט זיך זיין הערץ צו דר תשובה קערין.
'and everyone who hears that, his heart will turn to repentance'
אונ' דיא צונג איז אראב גיהאנגין ביז אויף דען הערצין
'and his tongue hung down to his heart'

גנב mach der e Harz.
{Maißim un Schnokes vun e Handelewos, LEIPZIG 1845: 40}
- Wos ech nit waaß macht das Herz nit haaß. {41}

Harz(en) {EAST FRIESLAND, Aurich, Schulenrufen 1902}

Holland (Netherlands)

harz {HOLLAND, Beem, Jerosche}
- Es harz wil e kloger hobben. 'One wants to have someone to whom one can express one's suffering and difficulties.' {Jerosche №321}

Czechia

herts {westernmost CZECHIA, Beranek 1936: 70}

hats {CZECHIA and SLOVAKIA, Beranek 1936: 70}

Oyberland (West Transcarpathian)

hăṭs {WTCP, Budapest, Hutterer 1965: 138}

harcə (pl.) {WTCP, SOUTHWESTERN HUNGARY, Garvin 1965: 96}
- hācn̥ האַרצן (acc.)

harc {WTCP, SOUTH-CENTRAL HUNGARY, Garvin 1965: 99}

hac {WTCP, U. Weinreich 1964: 253}

ə griː haclʲ אַ גרין האַרצל {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
- mæj gɔlʲdəg hacl מײַן גאָלדיק האַרצל {ɴᴏᴛᴇ: צו אַ קינד}

doˑs harc gəlyst ɩn dos ojgʲ zeˑt דאָס האַרץ געלוסט און דאָס אויג זעט {ɴᴏᴛᴇ: הלב חובב והעין רואה} {WTCP, Vác, 47197}
- ə griˑn harc אַ גרין האַרץ

griˑn harc גרין האַרץ {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}

CENTRAL

harc {U. Weinreich 1964: 253}

Unterland (East Transcarpathian)

ə griːn hɛrcl אַ גרין הערצל {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}

a bajz haʀc אַ בייז האַרץ {POLAND, Wolbrom, 50196}
- a gʀiˑn haʀcɫ אַ גרין הערצל

a griˑn harə-c אַ גרין האַרץ {= tarəc תּירוץ} {POLAND, Warsaw, 52211}

AUDIO Miriam Hoffman {parents from Łódź, POLAND} 25 August 2018
harc
אַ גוט האַרץ

HASIDIC

AMERICA

zɩx dərˈxapm dus harc זיך דערכאַפּן דאָס האַרץ 'to eat something'
baruˑtn̩ mɩt zan harc באַראָטן מיט זײַן האַרץ
a harc-frajnd אַ האַרץ־פֿרײַנד

ISRAEL

aʀc {Bnei Brak, Eli Benedict (Karlin)}
aʀajncijən də aʀc אַרײַנציִען די האַרץ
zajn aʀc ɩz ʀajn זײַן האַרץ איז ריין
aʀajnkʀɩcən ɩn də ʔaʀc אַרײַנקריצן אין די האַרץ

fin de arc פֿון די האַרץ {HASIDIC, Assouline 2017: 112}

lomir in inzere ercer zax mexázek zayn לאָמיר אין אונדזערע הערצער זיך מחזק זײַן {HASIDIC, Assouline 2017: 107}

NORTHEASTERN

(intermediate gender) די האַרץ, אויפֿן האַרצן
{מאַרק, "אונדזער ליטווישער ייִדיש" (1951): 453}
אויף אַ געזונטן ווידער האָט מען געזאָגט: "די געזונט שפּאַרט אים אין האַרצן" {ז' 461}
די האַרץ איז אַ זייגער, אָבער מיט צעבראָכענע ווײַזער {ז' 471}

Lithuania

a gʀɩnɛ haʀc אַ גרינע האַרץ {LITHUANIA, Vilnius, 54257}

SOUTHEASTERN

Aweknemin di Hant fin im Harts(n). אַוועקנעמען די האַנט פֿונעם האַרץ 'Freigebig werden. Ebenso Beil 6, 125. 362. Dagegen bei MM'S in der Bedeutung: sich offen, freimütig aussprechen.' {EAST GALICIA, Brody, Landau 1923, №47}

ofɱ harc אויפֿן האַרץ {ROMANIA, Brăila, 45273}

AUDIO Itzik Manger {Czernowitz / Chernivtsi, BUKOVINA}
harts
איר האַרץ פֿאַרשטייט וואָס זינגט דער זומערווינט