ברעכן
געבראָכן
ETYMOLOGY
Got. brikan, OE brecan, English to break, OS brekan, Dutch breken, OHG brehhan, MHG brechen, NHG brechen; from PGmc ✱brekan- 'to break' < ✱bʰrég-e- (WEUR), related to iterative ✱bruk(k)ōn- (see בראָק), which must be related to Latin frangō 'to break', (perf.) frēgimus.
The meaning 'to vomit' arose in MHG in the 14th c.
{DW² 5: 725; EWA 2: 307; Kluge/Seebold 2011: 149; Kroonen 2013: 75}
The idiom עס ברעכן מיר די קריזשעס 'my lower back aches' appears to be a calque of Polish łamie mnie w krzyżu.
{Fliciński 170}
The phrase ברעכן זיך די צונג אויף 'to break one's tongue at (i.e., to have difficulty pronouncing)' appears to be a calque of Polish łamać sobie język na coś.
WESTERN
Brach e Warstl auf, springt e Jüd eraus.
Alsace (France)
vɛn s gəbroɣ-ə hɔd kɛd ɩš əm besəʁ- vɔrə ווען עס געבראָכן האָט געהאַט, איז אים בעסער וואָרן 'when the child had vomited, it calmed down' {ALSACE, 47075 Mulhouse, 035-030}
breɐxŋ {westernmost CZECHIA, Beranek 1936: 70}
braxŋ {CZECHIA and western SLOVAKIA, Beranek 1936: 70}
Oyberland (West Transcarpathian)
bręxn̥ ~ brăxn̥ {WTCP, Budapest, Hutterer 1965: 123}
hɔcαx gəbrɔxŋ האָט זיך געבראָכן {WTCP, Dunajská Streda, 47179}
gəbrɔx͡ŋ געבראָכן {WTCP, Vác, 47197}
gəbrɔ́xŋ {WTCP, Berettyó-Újfalu, 47212}
- mɩ́nəg braxt ə din מינהג ברעכט אַ דין
CENTRAL
Der güte alte Mann iſt durch den Aaz mit dem Pfeerd gebrochen in kalten Waſſer ran gefallen. דער גוטע אַלטע מאַן איסט דורך דעם אײַז מיט דעם פֿערד געבראָכן אין קאַלטן וואַסער אַרײַן געפֿאַלן {POLAND, Kobyla Góra, Wenkerbogen 09746 Kobylagora (dated 1881); Fleischer and Schäfer 2014: 29}
brexŋ {eastern SLOVAKIA and CARPATHO-RUTHENIA, Beranek 1936: 70}
Unterland (East Transcarpathian)
dus kʲɩnd hɔt gəbrɔxŋ דאָס קינ האָט געבראָכן {ETCP, Sîg Felső Szek, 47223}
gəbroxn {ETCP, near Sighet, 47228}
gəbroxn געבראָכן {ETCP, Mukachevo, 48226}
gəbrɔxŋ געבראָכן {ETCP, Nyzhnya Apsha, 48233}
eˑʀ bʀaxt ער ברעכט {POLAND, Wolbrom, 50196}
- eˑʀ ot gʲɩbʀoxŋ ער האָט געבראָכן
AUDIO Isaac Bashevis Singer [Leoncin, Radzymin, Warsaw, POLAND}, 1978
אַ געבראָכענער
HASIDIC
AMERICA
a jidɩšə maməs tfɩlə brɛxt aˑzn̩, brɛxt alə hɩmlən אַ ייִדישע מאַמעס תּפֿילה ברעכט אײַזן, ברעכט אַלע הימלען